Bilkent Üniversitesi, Roma İmparatorluğu’nun doğu sınırındaki en önemli kentlerden biri olan antik Zeugma’nın arkeolojik araştırmaları ve uzun vadeli korunmasında önemli bir rol üstleniyor. Fırat Nehri boyunca Kommagene ve Kyrrhestica bölgelerinde yer alan Zeugma, Helenistik ve Roma dönemlerinde önemli bir ticaret, askeri ve kültürel merkez olarak gelişmiştir. Günümüzde olağanüstü şekilde korunmuş mozaikleri, freskleri ve kentsel mimarisiyle tanınmaktadır.
Uluslararası alanda “Doğunun Pompeii’si” olarak bilinen Zeugma, 2000 yılında Birecik Barajı inşasıyla bağlantılı olarak yürütülen kurtarma kazıları sırasında dünya çapında ilgi görmüştür. Alandaki arkeolojik araştırmalar 1992’de, Gaziantep Müzesi’nin öncülüğünde başlamış, 2004’e kadar Ankara Üniversitesi, İstanbul Üniversitesi, Batı Avustralya Üniversitesi, Nantes Üniversitesi ve Oxford Üniversitesi’nden araştırmacıların katılımıyla yoğun şekilde sürdürülmüştür. Packard Humanities Institute’un geniş desteğiyle yürütülen bu kazılar, Doğu Akdeniz’de keşfedilen en nitelikli Roma mozaiklerini ve duvar resimlerini ortaya çıkarmış, bunların birçoğu bugün Zeugma Mozaik Müzesi ve Gaziantep Arkeoloji Müzesi’nde sergilenmektedir.
Prof. Dr. Kutalmış Görkay, Kültür ve Turizm Bakanlığı adına 2005 yılından bu yana kazı çalışmalarını yürütmekte, Ankara Üniversitesi, Başkent Üniversitesi, Hacı Bayram Veli Üniversitesi, Akdeniz Üniversitesi, Koç Üniversitesi, Oxford Üniversitesi ve Berlin Özgür Üniversitesi gibi önde gelen kurumların akademisyen ve öğrencilerini bir araya getirmektedir. Bilkent Üniversitesi’nin projeye artan katkısı, Zeugma ve Güneydoğu Türkiye’deki Roma sınır bölgesinin incelenmesine yeni akademik, bilimsel ve teknolojik boyutlar kazandırmaktadır.
Zeugma Arkeolojik Araştırma Projesi; arkeolojik kazı, kültürel miras yönetimi, koruma ve dijital belgeleme süreçlerini bütünleştirmektedir. Araştırmalar kentin konut mimarisi, kamusal yapıları, askerî altyapısı ve kentsel gelişimine odaklanırken; koruma ekipleri çevresel değişimlere karşı son derece hassas olan mozaiklerin, fresklerin ve mimari kalıntıların korunmasını sürdürmektedir. Zeugma, 2012’den bu yana UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’nde yer almakta olup aynı yıl Cumhurbaşkanlığı Kültür ve Sanat Büyük Ödülü’ne layık görülmüştür.
Bilkent Üniversitesi, arkeoloji, malzeme bilimi, mühendislik ve dijital teknolojilerdeki uzmanlığını projeye disiplinlerarası yaklaşımlar geliştirmek üzere kullanacaktır. Öğretim üyeleri, araştırmacılar ve öğrenciler saha çalışmaları, peyzaj araştırmaları ve maddi kültürün belgelenmesine katılacak; yüksek çözünürlüklü görüntüleme, CBS tabanlı mekânsal analiz, üç boyutlu modelleme ve sanal rekonstrüksiyon teknolojileriyle dijital arkeolojiyi ilerleteceklerdir.
Bilkent’in katkısının önemli bir bileşeni, gelişmiş analitik altyapısıyla arkeolojik malzemelerin bilimsel incelemesini destekleyecek Ulusal Nanoteknoloji Araştırma Merkezi (UNAM) olacaktır. X-ışını difraksiyonu, spektroskopi ve elektron mikroskobu gibi tekniklerle araştırmacılar, Zeugma’da ortaya çıkarılan mozaiklerin, pigmentlerin, seramiklerin ve diğer eserlerin bileşimini, üretim teknolojilerini ve korunma gereksinimlerini inceleyeceklerdir. Bu çalışmalar, yerel zanaatkârlık, ticaret ağları ve Roma’nın doğu sınırındaki kültürel etkileşimlerin anlaşılmasını derinleştirecektir.
Ayrıca, Bilişim Teknolojileri ve Sistemleri Direktörlüğü, kazı kayıtları, CBS haritaları, koruma arşivleri ve dijital eser envanterlerini içeren geniş ölçekli arkeolojik veri setlerinin yönetimini ve korunmasını üstlenecektir. Bu sayede gelecek kuşak araştırmacılar için sürdürülebilir ve erişilebilir bir araştırma ortamı oluşturulması hedeflenmektedir.
Bu iş birliği, öğrenci eğitimi, disiplinlerarası araştırma ve uluslararası iş birliği için geniş fırsatlar da sağlayacaktır. Saha okulları, atölyeler, konferanslar ve dijital erişim girişimleri aracılığıyla proje, kültürel mirasla kamu etkileşimini güçlendirmeyi ve yeni nesil arkeologlar ile miras uzmanlarını yetiştirmeyi amaçlamaktadır. Sanal sergiler ve etkileşimli rekonstrüksiyonlar gibi teknolojiler, Zeugma’nın olağanüstü arkeolojik mirasının küresel görünürlüğünü daha da artıracaktır.
Bilkent Üniversitesi’nin akademik uzmanlığı ve teknolojik altyapısıyla desteklenen bu Zeugma girişimi, Roma İmparatorluğu’nun en dikkat çekici sınır kentlerinden ve Türkiye’nin en önemli arkeolojik alanlarından birinin incelenmesini, korunmasını ve uluslararası düzeyde takdir edilmesine önemli katkılar sağlamayı amaçlamaktadır.
